مداح اهلبیت کربلایی روح الله بیطرفان

« عرصه هاي مداحي اهل بيت » 

1. نوحه وسرود خواني

2. دعا و زيارت خواني

3. شعر خواني

4. تفسيري خواندن

5. روضه خواني

6. مجلس داري

7. سخنوري

معمولاً عرصه هاي مذکور به ترتيب طي مي شود اما ممکن است شخصي بعضي از اين عرصه ها را همزمان بياموزد و يا در بعضي تخصص بيشتري پيدا کند و يا به بعضي از عرصه ها اصلاً نرسد .

عرصه اول :« سرود و نوحه خواني »

به دو دليل معمولاً ذاکرين با خواندن سبک هاي ضرب دار وارد مداحي مي شوند :

الف) فراگيري اين سبک ها ساده تر است .

ب) فضاي کاربردي بيشتري براي خواندن دارند .

ج) لوازمي که براي نوحه خواندن لازم است ، گسترده نيست .

مراحل يادگيري نوحه و سرود خواني

1. يادگيري سبک هاي ساده و دلنشين و به مرور پرداختن به سبک هاي پيچيده تر تا جاييکه يک آشنايي کمي نسبت به روش ها و سبک هاي متداول نوحه و سرود خواني پيدا کند .

2. شعر گذاري روي سبک هاي آموخته شده

3. ساختن سبک هاي تلفيقي که از چند سبک آموخته شده تشکيل مي شود .

4. ساختن سبک در نواها و دستگاه هاي آموخته شده

عرصه دوم :« دعا و زيارت خواني » ( روخواني ، روانخواني ، ترجمه )

دومين عرصه مداحي که معمولاً ذاکرين در اوايل دوره مداحي به آن وارد مي شوند خواندن دعاهايي چون زيارت عاشورا ، توسل است چرا که فضاي خواندن در اين عرصه معمولاً فراهم تر است . 

« روش هاي خواندن ادعيه و زيارات » 

الف) روش سنتي که چارچوبي کلي از جهت زمان اجرا ، سبک ، تفسير عبارات و جاي روضه خواندن دارد شاخصين اين روش عبارت اند از حاج مرتضي طاهري ، حاج مهدي سماواتي . 

ب) روش نوين : که چارچوب کلي توسط مداح تعيين مي شود شاخصين اين روش عبارت اند از : حاج منصور ارضي ، حاج سعيد حداديان . 

نکته : معيار تعيين روش چيست ؟ 

مستمع و گاهي زمان ( شرايط بر اصول کلي غلبه دارد ) . 

نکته : خواندن دعا و زيارت در اين مرحله بيشتر ناظر به روخواني و ترجمه برخي عبارات است ، در غير اين صورت مناجات خواندن به روش تفسيري از مراحل عالي مداحي است که نيازمند علم ، تجربه و تبحر بالايي مي باشد که انشاءاله در مباحث بعدي به آن خواهيم پرداخت . 

عرصه سوم :« شعر خواني »  

پس از ورود به عرصه دعاخواني با توجه به شرايط و مناسبتها ذاکرين به خواندن شعر احساس نياز کرده و وارد اين عرصه مي گردند .

مراحل فراگيري شعر خواني :

1. انتخاب الگو

                    نکته : 1.الگو بايد طبق نظر اساتيد انتخاب شود

                    حتماً الگوي خود را از بين مداحي هاي سنتي انتخاب کنيد « حاج مرتضي طاهري »

2. شعرگذاري در قالب هاي آموخته شده .

نکته : ابتدا اشعاري انتخاب شود که از جهت وزن و حتي المقدور و قافيه و رديف يا الگو مشابهت داشته باشد .

عرصه چهارم : « تفسيري خواندن »

عبارت است از خواندن اشعار و شرح و توضيح ابيات و بيان تکه هاي تکه هاي کوتاه روضه در ميان شعر .

« روش هاي تفسيري خواندن »

1. توضيحي : در اين روش مفهوم شعر به زبان نثر شرح داده مي شود .

2. شعر به شعر : گاهي مي توان شعري ديگر که در يک موضوع و مفهوم هستند ، تفسير کرد .

« بود معما اگر که خلقت انسان       ذات جميل تو حل کرد معما »   ****** « احمد و حيدري نبود اگر نبود فاطمه  خبث و کوثري نبود اگر نبود فاطمه»

3. روائي : دراين روش روايات مرتبط با مفهوم شعر پيرامون ابيات بيان مي شود و بدين طريق استناد شعرا از قول يک شاعر به بيان وجود معصوم مستند مي گردد .

4.تاريخي : در اين روش مطالبي که در کتب تاريخي و و متقاتل آمده و با مفهوم شعر مرتبط است پيرامون ابيات بيان مي شود .

نکته : در تفسير روايي و تاريخي اگر جملات عربي را که از قول معصومين نقل شده ، عيناً بيان شود بسيار تاثير گذار است .

جملات عربي سه دسته اند :

1. جملات عربي که عيناً از قول مورخ نقل مي شوند ،

2. مفهوم از قول معصوم وي لفظ از قول راوي است ،

3. هم لفظ و هم محتوي از قول معصوم مي باشد .

مراحل فراگيري تفسيري خواندن

1. تقليد                             2. استقلال

 « عرصه پنجم : روضه خواني »

يعني بيان مصائب اهل بيت به زبان نثر

« اجزاء تشکيل دهنده روضه »

1. مقدمه (تخلص ) : مطالبي که به عنوان حلقه اتصال بين شعر و متن اصلي روضه به کار مي رود مقدمه يا تلخيص ناميده مي شود .

انواع مقدمه (تخلص )

الف) شعري : مثال : سبک 3 تکميلي (1) ( سر من ، پيکر من و . . . )

ب) معاني : مثال : سبک 6 تکميلي (1) ( از امام صادق روايت کردند )

ج) تاريخي : مثال : سبک 17 تکميلي (1) ( وقتي پيغمبر مي خواست  . . . )

د) انشائي : گاهي مداح با جملاتي که ايجاد مي کند ارتباط اصل روضه و ما قبل را ايجاد مي کند . مثال : سبک 14 تکميلي (1) (پرچم مي زنيم ، چراغ روشن مي کنيم . . . )

ه) تجربي : بعضي از اتفاقات روزمره زندگي به عنوان مقدمه روضه به کار مي رود . مثال : سبک 16 تکميلي (1) ( مرحوم حاج رضا سراج...)

نکته : مطالب مربوط به شفا گرفتن مريض ، ديدار امام زمان و مکاشفات جزء مقدمات تجربي روضه محسوب مي شود .

2. متن اصلي روضه

3.گره مرثيه : پر سوز و گدازترين بخش متن اصلي روضه را گره مرثيه مي ناميم .

4. گريز : اشاره به ذکر مصيبتي از امام حسين (ع) يا حضرت زهرا (س) که از جهتي با متن اصلي روضه تناسب دارد .

« مراحل فراگيري روضه خواني »

1. تقليد : در اين مرحله نمونه هاي روضه هاي مداحي سنتي را انتخاب کنيد و سبک و بيان آن را با عين عبارات و جمله بندي ها ملکه کنيد .

2. استفلال

تعريف بيان روضه : بيان روضه تشکيل يافته از بيان محاوره اي ، بيان مکاتبه هاي ، گاهي عبارات فني و عربي مي باش در نتيجه اين ترکيب که با توجه به عناصر روضه صورت مي گيرد ، بيان روضه را تشکيل مي دهد .

«عرصه ششم : مجلس داري »

ضمن گرداندن مجلس و يا به عبارتي علم بر مقتضاي حال سخن گفتن است که در ادبيات فارسي با عنوان علم معاني ياد مي شو د يعني اينکه بدانيم براي مستمع با توجه به شرايط از چه محتوايي ( شعر ، روضه ، نوحه )و چه سبکي استفاده کنيم .

مؤلفه هاي موثر در انتخاب روش و محتوي مداحي :

1. مخاطب : مواردي که در موضوع مخاطب مورد توجه است عبارت است از : الف) رده سني ، ب) جنسيت ، ج) تحصيلات ، د)اعتقادات ، ه) آداب و رسوم

2. زمان : الف) ساعات مختلف شبانه روز ( صبح ، ظهر ، شام ، سحر ) ب ) زمان در اختيار مداح

3. عنوان مجلس : الف) مناسبت هاي مذهبي ب)برنامه هفتگي ج)ختم د)همايش ها ه) مجالس چاووشي (حج ، کربلا)

4.مکان : الف)مسجد و حسينيه  ب)مدرسه  ج)منزل مسکوني د)تالار و سالن اجتماعات ه) فضاي باز ( کنارمزار )

5. شرايط مجلس : جاييکه در مجلس مي خوانيد ( ابتدا،بين روضه ، انتهاي روضه) در انتخاب روش و محتواي مداحي بسيار موثر است .

محتواي مجلس : محتوي تشکيل دهنده يک مجلس مداحي عبارت است از : الف) شعر ، ب) روضه ، ج) نوحه

الف) شعر : گزينه هايي که بايد در انتخاب شعر در نظر گرفت عبارتند از :

1. قالب : قصيده ، غزل ، قطعه . . .

2. سطح شعر : الف) ساده و روان     ب) متکلف و مصنوع ( داراي صنايع ادبي  )

3. محتوي : پندي ، حماسي ، مدحي ، عرفاني ، مرثيه . . .

4. تعداد ابيات

5. زبان شعر ، سبک هاي شعر فارسي عبارت است از خراساني ، عراقي ، شعر نو نيمايي ، هندي

( خراساني : اکثر کلمات فارسي ااستفاده شده است و عبارات استفاده شده محکم است . « خاقاني ، منوچهري دامغاني ، انوري . . .»

( عراقي : جملات عربي و کلمات غير فارسي در شعر آنها زياد است و کلمات لطيف است . « حافظ ، سعدي ، محمد علي مجاهدي »

 ( شعر نو نيمايي : عبارات روزمره زندگي در آنها استفاده مي شود ، تشبيهات روزمره در آن به کار مي رود ).

( هندي «صائب تبريزي ، کليم کاشاني» )

زبان شعر با توجه به نکات مذکور بايد انتخاب شود .

ب) روضه : گزينه هايي که در انتخاب روضه بايد در نظر گرفت عبارت است از :

1. زبان روضه :                     الف) زبان شعر     ب) زبان نثر

2. نوع روضه : احساسي ، سنگين ، استنباطي ، مکاشفه اي ، تحقيقي

3. حجم روضه ( زمان روضه ) :    الف) اختصار    ب) تفصيل

4. روش روضه :                    الف) آهنگين    ب) دکلمه اي

ج) نوحه ( سينه زني )

1. روش سينه زني :

الف) سنتي ( زمينه ، نوحه ، مظلوم کشيدن ، واحد سنگين ، ذکر دودمه ، شور )

ب) روش جديد ( ضرب تک ، واحد سبک ، واحد سبک تند ، شور )

ج) روش بزمي ( نوحه ، ضرب تک ، شور )

2. حجم سينه زني :

الف) اختصار 

ب) تفصيل

سبک : گزينه هاي مورد نظر در انتخاب سبک  

1. نوع سبک : از چه نوع سبکي استفاده شود : ( دشتي ، ترکي ، عربي ، زيرصدا ، ماهور ، همايون ، شور )

2.ميزان تنوع و فراز و نشيب : از سبک و يا پر فراز و نشيب استفاده شود .

براي سه گروه از سبک پر فراز و نشيب استفاده نشود :

1. خانم ها         2. براي خردسالان و بچه هاي دبستاني         3. پيرمردها

براي جوانان و بچه هاي هيئتي از سبک پر تنوع استفاده شود .

3.ميزان تناسب با محتوي منتخب : توجه به محتوي انتخابي : حماسي ، اجتماعي ، رزمي ، عاطفي . . .

( براي استفاده از محتوي حماسي شعري انتخاب شود که داراي پرده هاي بالا باشد . محتوي عاطفي : در پرده پايين خوانده شود و حجم صدا پايين باشد .

مرثيه : در همه پرده ها مي توان خواند .

سبک دشتي و عربي : داراي سوز و گداز زياد است )

سبکي انتخاب شود که با مفاهيم فوق تناسب داشته باشد .

4. ميزان تناسب با علايق مستمع : از سبکي استفاده شود که مستمع به آن سبک علاقه دارد .

 ( گاهي مستمع سبکي را دوست دارد که اشعار کفر آميز در خواندن آن وجود ندارد ولي جا براي خواندن آن مناسب نيست .

* خط قرمز : در جايي مستمع دوست دارد اشعار کفر آميز خوانده شود ولي شما اجازه نداريد.

5. ميزان تناسب با شرايط مجلس : بايد با توجه به شرايط مجلس خواند ( ابتداي مجلس ، بعد از خواندن يک مداح ، آخر مجلس )

( در ابتداي مجلس از همه نوع سبکي مي توان استفاده کرد ، بعد از خواندن يک مداح ، بايد از جايي خواند که مداح قبلي کار را به پايان رسانده است و معمولاً در پرده هاي متوسط به بالا و بالا اين کار انجام مي شود و در آخر مجلس از سبکي استفاده شود که پرده متوسط به پايين است مثل پرده هاي مناجاتي ) .

اگر همه جا يکنواخت خوانده شود تاثير گذاري بر روي مستمع کم خواهد شد .

موارد موثر در تسريع فراگيري مجلس داري :

1. کسب علم مداوم

2. استفاده مداوم از بزرگان عالم مداحي

3. داشتن ديد و نظري نقاد ( انتقاد پذيري )

4. زير نظر استاد بودن

5. داشتن تقوي الهي

« عرصه هفتم : سخنوري »

در جايي بايد مقدمه چيني صورت بگيرد تا مستمع آماده پذيرش مجلس شود و يا در جايي لازم است اشاره به روايت صورت گيرد ، سخن وري در مداحي شرايط خاص خود را ارد و با سخن وري روحانيون تفاوت دارد .

«عوامل موثر در آمادگي اوليه براي فن سخنوري »

1. استعداد ذاتي

2. محيط خانواده

3.محيط زندگي اجتماعي

4. محل تحصيل

5. اراده فردي

« مقدمات و مراحل فراگيري سخنوري »

1. يادگيري روش دکلمه اي خواندن بين روضه در عرصه هاي شش گانه قبل

2. يادگيري فنون سخنوري

3. انتخاب الگوي سخنوري از بيان اساتيد مداح سخنور و طي مراحل تمرين از تقليد تا استقلال

4. غلبه بر ترس صحبت کردن در جمع

« راه غلبه بر ترس »

1. با توجه به اينکه اين ترس همگاني است

2. با توجه به اينکه بخشي از اين ترس مفيد است و احتياط شما را بالا مي برد .

3. با توجه به اينکه مقداري از اين ترس طبيعي است و بايد با آن کنار آمد

4. صحبت کردن در جمع

« نکات حائز اهميت در سخنوري »

1. محدوديت موضوع : ( موضوع را جزئي کنيد و از کلي بودن خارج نماييد )

2. استفاده از مثال و مقايسه ( معمولاً مطالبي که در ذهن مخاطب ساخته مي شود تاثير گذار است )

3. اشاره به جزئيات موضوع ( بيان جزئيات در به تصوير کشيدن آن در ذهن مخاطب تاثير دارد )

4. استفاده از کلمات آشناي ذهن مستمع

5. پرهيز از بيان اصطلاحات فني غير ضروري

6. استفاده از کلام بزرگان به عنوان شاهد

7. ابراز علاقه و احترام به مستمع