آموزش ادعیه خوانی
1 – انس و خلوت داشتن مداح با خدا
مداح قبل از اینکه برای مستمعین ادعیه خوانی کند بایستی خود بیش از همه اهل انس و خلوت با معبود باشد . در روایت دارد که حضرت ابراهیم (ع) بدان جهت به مقام خلت و دوستی خداوند رسید که شبها هنگامی که مردم به خواب می رفتند ، او در محراب عبادت می ایستاد و تا صبح مشغول عبادت و سجده بر خداوند متعال می شد .
آسمان فرصت پرواز بلند است ولی قصه این است چه اندازه کبوتر باشی
1 – خضوع و تواضع در مقابل خدا و بندگان او
2 – آمادگی قبل از جلسه
وقتی به استخر می رویم می گویند حتما قبل از ورود به فضای استخر ، پاهای خود را در محلول گنزدایی کننده بگزارید و سپس وارد شوید . در مداحی نیز باید مداح پاک شود و وارد جلسه شود یعنی قبل از اینکه برای دیگران بخواند برای خود حدیث نفس کند . مجلس عزای سید الشهدا (ع) طهارت باطنی و ظاهری می خواهد .
اصول ادعیه خوانی
خواندن دعا در اماکن مقدسه و مجالس توسط مادحین اصولی دارد که در این مجال به برخی از آنها اشاره می نماییم.
· اخلاص و اهل ذکر و مناجات بودن و داشتن سوز درون یک مداح ، یکی از مهم ترین عوامل موفقیت او در اجرای نیکو و پر شور ادعیه است .
· ابتدا باید به محتوای دعا تسلط و توجه کامل داشت و این مهم که یکی از ارکان ادعیه خوانی است مستلزم فراگیری دروس ادبیات عرب و تمرین و ممارست میباشد .دانستن موارد مهمی از جمله وقف وابتدا و ترجمه روان وشیوای دعا پش از احاطه یک مداح به این علوم میسر است .
· داشتن سبک و ملودی پایه برای خواندن دعا به محتوای ان دعا و زیارت بستگی دارد .مثلا سبک اجرای دعای کمیل و دعای ندبه متفاوت است در گروهی از دعا ها باید سوز و حزن در ملودی پایه و اجرای ان بیشتر باشدو برخی دیگر مانند دعای جوشن کبیر نشاط و تنوع سبک در بدنه اجرایی ان حاکم است .پس ابتدا با توجه به محتوای دعا سبک و ملودی پایه ای برای اجرای ان انتخاب می نماییم.
· برای شروع ادعیه ابتدا مستمعین را به نشستن رو به قبله توصیه مینماییم و سپس گفتن یک یا سه صلوات در گامهای پایین صدا زیبنده است .
· خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج) ویا استغفار کردن به دعایی که قرار است اجرا شود ، بستگی دارد . یعنی اگر دعای ندبه میخوانیم از اللهم کن لولیک الحجه بن الحسن . . . استفاده میکنیم و دعای کمیل است بهتر انست که با اذکار استغفار شروع شود . مثال : استغفر الله الذی لا اله الا هو الحی القیوم و اتوب الیه . . .
· خواندن اشعار مناجاتی و یا پیرامون هجران و فراق حضرت ولی عصر (عج) نیز مانند بند قبل به نوع دعا بستگی دارد . مثلا در زیارت ال یاسین ابتدا اشعاری در هجران امام زمان (عج) خوانده میشود لکن در دعای ابو حمزه ثمالی اشعار مناجاتی خواهد بود .
نمونه شعر مناجاتی :
اگر نبخشی ای خدا ز مرحمت گناه من شود سیاه روی من ز نامه سیاه من
کریم من غفور من رحیم من اله من به ان گناه به این خطا تو را تو را زنم صدا
خدا خدا خدا خدا خدا خدا خدا خدا
کجا روم کجا روم اگر مرا رها کنی نه لایقم نه قابلم که تو مرا صدا کنی
همیشه من خطا کنم هماره تو عطا کنی هر آنچه می کنی مکن مرا ز در گهت جدا
خدا خدا خدا خدا خدا خدا خدا خدا
· از ان جا که مستمع از ابتدا تا انتهای دعا بایستی همراه با مداح باشد بهتر انست در اثناء اجرای شعر و پایان ان از مستمعین زمزمه بگیرد .
ای خدا گرفتارم بنده ای گنه کارم من فقط تو را دارم ( یا الهنا العفو)
باز دعوتم کردی غرق خجلتم کردی مهربان و غفارم ( یا الهنا العفو)
· ذکر برخی آیات قران کریم ، روایات و یا قضایای تاریخی معتبر و مستند پیرامون گریه ، توبه ، امام زمان (عج) و یا اهمیت توسل به اهلبیت عصمت و طهارت در حین دعا از دیگر نکات حائز اهمیت در دعا خوانی است .
· روضه و مرثیه سرایی اهل بیت علیهم السلام اگر چه در وسط و یا انتهای دعا خوانده می شود لکن اشاره کوتاه به مرثیه در ابتدای دعا لازم است .
· توجه به متن دعا و اعراب الفاظ آن بسیار مهم است . بطوری که در برخی موارد بی دقتی ها سبب عوض شدن معانی دعا می شود . مثلا در زیارت عاشورا می خوانیم السلام علیک یا اباعبدالله و علی الارواح التی حلت بفنائک – بفنائک حتما بایستی با کسره خوانده شود و به معنای آستان و حریم است . لکن اگر با فتحه خوانده شود معنا کامل عوض می شود . و یا در دعای کمیل می خوانیم : یا کریم و یا رب و انت تعلم ضعفی عن قلیل من بلاء الدنیا و عقوباتها . . . بسیاری از مادحین یا کریم یا رب را با هم و پشت سر هم می خوانند و حال اینکه یا رب متعلق به فراز بعدی دعاست نه ادامه یاکریم . از آنجا که مستمعین عادت به با هم خواندن این دو ذکر دارند بهتر آن است که مداحان پس از زمزمه کردن مستمعین مجدد از فراز یارب و انت تعلم ضعفی شروع نمایند .
با نکته فوق در می یابیم که توجه به قواعد وقف و ابتدا در ادعیه خوانی بسیار مهم است .
· ترجمه فراز هایی از دعا برای مستمعین نیز از نکات ادعیه خوانی به شمار می رود . که این امر نیز در راستای ایجاد ارتباط بیش از پیش مستمعین با دعا و مفاهیم آن قابل تامل است . البته باید توجه داشت ، ترجمه دقیق ، روان ، شیوا و به جا باشد تا موثر واقع شود .
· متاسفانه دیده می شود برخی از مادحین به زیارات و ادعیه ها جملات و عباراتی اضافه می نمایند که در اصل دعا نیامده است . این امر شرعا حرام و جایز نیست . مثلا گاهی دیده می شود برخی در زیارت عاشورا می گویند : السلام علی الحسین و علی علی بن الحسین و علی اولاد الحسین و علی زینب الحسین و علی عباس الحسین و . . . مداح باید عین کلمات و عبارات دعا و زیارات را بر زبان جاری نماید و کم و زیاد کردن آن صحیح نیست .
بطور مثال دعای سلامتی امام زمان (عج) ( اللهم کن لولیک الحجه بن الحسن . . . ) در ابتدا بسم الله الرحمن الرحیم و در انتها نیز برحمتک یا ارحم الراحمین ندارد ولی بسیاری از ذاکرین به این نکته بی توجه هستند .
البته تکرار برخی از فراز های دعا به قصد رجاء و لطیف شدن روح مستمع و پر شور تر شدن حال آنها مانعی ندارد لکن نباید به قصد ورود در دعا بخوانند .
مثلا در دعای توسل عبارت " یا وجیها عندالله اشفع لنا عند الله " توسط مستمعین تکرار می شود .
آخرین نکته لزوم مراعات وقت و آستانه تحمل مستمعین در شنیدن ادعیه است . مداح نباید ادعیه را خیلی طولانی قرائت کند و باعث خسته شدن آنان و کسلی مجلس شود . رعایت اعتدال همیشه و در همه جا نیکوست
روشهاي خواندن ادعيه و زيارات
يكي از باحلاوت ترين بخشهاي مداحي خواندن مناجات و ادعيه و زيارات است كه معمولا به دو روش برگزار مي گردد.
روشهاي خواندن ادعيه و زيارات
الف)سنتي ب)نو
الف)سنتي
در اين روش زمان محدودي براي برنامه در نظر گرفته مي شود ، از جهت سبكي يك نظام كلي منسجمي وجود دارد و تفسير عبارات دعا و زيارت ، در بخشهاي مشخصي صورت مي گيرد. معمولاً اين روش در محافلي كاربرد دارد كه مداح مستمع ثابت و اهل فن ندارد.
ب)نو :
در اين روش زمان برنامه نامحدود است ، از جهت سبكي يك نظام كلي منسجمي وجود ندارد و گريزهاي سبكي مختلفي به تناسب مجلس صورت مي گيرد و عبارات دعا و زيارت ، در هر بخش ممكن است تفسير شود. معمولاً اين روش درمحافلي كاربرد دارد كه مداح مستمع ثابت و اهل فن دارد.
· شروع از روش سنتي
توصيه مي كنيم ذاكرين اهل بيت (ع) ابتدا به فراگيري روش سنتي خواندن ادعيه و زيارات بپردازند ؛ چراكه اكثر محافل شرايط محافل سنتي را دارند و علاوه بر اين خواندن ادعيه و زيارات به روش نو نياز به تجربه ، علم و تبحري است كه كسب آن گذشت زمان را مي طلبد.
· توجه به الگو
براي فراگيري روش خواندن ادعيه و زيارات ، الگويي سنتي از خواندن اساتيدي چون: حاج ماشاء الله عابدي ، حاج مرتضي طاهري ، حاج مهدي سماواتي و... انتخاب كنيد و با رعايت الگوي تمرين ، سبك و تلفظ صحيح ادعيه و زيارات را به خاطر بسپاريد.
· تفسير
براي تفسير و توضيح ادعيه و زيارات حين خواندن ، ابتدا از جملات و تفسير و توضيح اساتيد كه در الگوها بيان كردهاند استفاده كنيد، سپس به سراغ كتب تفسيري ادعيه و زيارت رفته و مطالب مناسب را در الگوهاي سبكي فرا گرفته از اساتيد ـ قرار دهيد تا به مرور زمان خودتان صاحب سبك و روش تفسيري ادعيه و زيارات شويد.
براي فراگيري خواندن ادعيه و زيارات به روش نو ، حتماً پس از تبحر در روش سنتي اقدام كنيد و الا دچار عدم انسجام سبكي خواهيد شد. پس از يادگيري كامل روش سنتي به عنوان الگو از روش خواندن ادعيه و زيارات اساتيدي چون حاج منصور ارضي، حاج سعيد حداديان ، حاج محمد طاهري و حاج محمود كريمي استفاده نماييد.
چهارچوب كلي محافل مناجات و ادعيه و زيارات
1. ذكر صلوات و دعاي فرج 2. توسل به امام زمان(عج) 3. متن دعا و مناجات
4. ذكر مصيبت 5. دعا و مناجات پايان مجلس
1. ذكر صلوات و دعاي فرج
مجالس دعا و مناجات ، با ذكر سه صلوات كه پس از هر صلوات ، مستمع آن را تكرار مي نمايد، آغاز مي گردد. و پس از آن دعاي فرج قرائت مي شود.
2. توسل به امام زمان(عج)
توسل به امام زمان(عج) با خواندن اشعار مرتبط ، در محافل دعا و مناجات معمول است ، در اين بخش همواره به مستمع ذكر يابن الحسن دم داده مي شود و در پايان هم به ذكر مصيبت مرتبط با مناسبت اشاره اي مي شود.
3. متن دعا و مناجات
پس از توسل ، با اشاره و ياد از شهدا ، امام شهيدان و گذشتگان متن دعا و يا زيارت آغاز مي شود. در خواندن اين بخش به نكاتي بايد توجه داشت:
· تسلط بر متن دعا و زيارت
متن دعا و زيارت ، بايستي آنقدر براي مداح تكرار شده باشد كه خواننده از جهت لفظي و معنايي دچار اشكال نشود.
· صحيح خواندن دعا
تلفظ و اعراب صحيح هنگام خواندن ادعيه و زيارات بسيار مهم است ؛ چه بسا با تغيير يك اعراب يا يك تلفظ معناي دعا تغيير يابد.
· دريافت معناي صحيح
مداح بايد به معني صحيح كلمات دعا واقف باشد چه از جهت ترجمه و چه از جهت تفسير و شرح و توضيح.
· ترجمه ساده
بايد عبارتهايي كه براي مستمع قابل درك نيست با بياني ساده شرح و تفسير شود.
· لحن ملايم و مناجاتي
از جهت صوتي و سبكي بهتر است كه ادعيه و زيارات را با لحني ملايم و عاطفي خوانده و از فرياد زدن و بلند خواندن پرهيز شود، چرا كه در دعا و مناجات، تضرع و خشوع شرط است، البته تناسب سبك و محتوا بايد رعايت شود و اگر واقعا فرازي داراي محتوايي حماسي است با لحن حماسي بيان شود.
· عدم خواندن شعر و روضه در ميان دعا
به طور كلي فاصله انداختن طولاني بين اجزاي دعا مناسب به نظر نمي رسد و اصالت آن را از بين مي برد به همين جهت حتي المقدور خواندن شعر و روضه و مخصوصا سينه زني را به ابتدا و انتهاي ادعيه و زيارات منحصر كنيد.
· عدم افزودن عبارت به ادعيه و زيارات
از اضافه كردن عبارت به ادعيه و زيارات به قصد ورود جدا بپرهيزيد، زيرا كه از جهت شرعي داراي اشكال است، اما به قصد رجا اگر بعضي از عبارات دعا و زيارت تكرار شود ، اشكال ندارد. البته بعضي از اضافاتي كه توسط افراد ـ اگر چه به قصد رجاء ـ به ادعيه و زيارات صورت ميگيرد، حالت نامأنوس و نامناسب دارد ، از آنها نيز بايد پرهيز كرد. رواياتي وجود دارد كه حتي سفارش شده است كلمهاي و يا ضميري به ادعيه و زيارات اضافه نشود.
· خواندن دعا در حد پذيرش مستمع
اگرچه بهتر است دعا كامل خوانده شود اما لازم نيست كه حتما يك دعا و يا زيارت در هر شرايط و حتي زماني كه مستمع پذيرش ندارد به طور كامل خوانده شود بلكه بهتر است به مقتضاي حال و به حدي كه مستمع آمادگي دارد فرازهايي از دعا را بخوانيد سپس مجلس را به اتمام برسانيد.
4. ذكر مصيبت
خوب است در اواخر دعا ـ با توجه به عبارتي مرتبط از دعا و يا زيارت ـ يك گريزي به روضه صورت بگيرد ؛ البته در صورتيكه قرار است روضه كامل و طولاني بخوانيد و يا برنامه سينه زني داشته باشيد حتما پس از اتمام دعا اين كار را انجام دهيد.
5. دعا و مناجات پايان مجلس
در بعضي از محافل كه روضه بين دعا خوانده مي شود ؛ ديگر پس از پايان دعا و زيارت ، دعاي ديگري صورت نمي گيرد . اما در محافلي كه برنامه روضه و سينه زني پس از دعا برگزار مي گردد به روش مذكور در بخش محافل روضه ، دعا و مناجات پاياني برگزار مي گردد.
وبلاگ شخصی