و الی آخــــر نوحه……..

( نوحه از فدائی مازندرانی)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

نوحــه ، تصنیف مذهبی:

نوحه ها به نوعی تصنیف های مذهبی بشمار می آیندو به لحاظ شکل و ساختار،  با تصنیف های فارسی قابل مقایسه اندو دلیل این امر،چیزی نیست جز اینکه نوحه ها بدون آهنگ و لحن قابلیت استفاده ندارند و در ساختار خود،به آهنگ و لحن و موسیقی وابسته اند.در دوره های اخیر نوحه های اجرا شده ای داریم که شکل و قالب بیانی چندان مشخصی ندارند و تنها به سابقه توازن موسیقیائی اجرا شده اند ،به گونه ای که میتوان گفت شکل این نوحه ها در لحن و اهنگ اجرای ان پنهان است.

مسائلی از این دست مانع از آن میشود  که بتوانیم در باب شکل و قالب نوحه در چارچوبی ثابت و مشخص سخن بگوئیــم.

در تعریف  تصنیف نیز گفته اند که نوعی شعر است  که با آهنگ و موسیقی خوانده میشود.

تصنیف های قدیمی ،شعرهای لحن داری بوده اند  که از نظر ظاهر با سایر شعرهای معمولی فرق نداشته  اند اما لحن ها و مقام های موسیقی و نغمه های زیرو بــم ساز و آواز را دارا بودند.این شعرهای لحن دار، مقابل شعر مجرد قرار میگرفتند.

با تاملی در مجموعــه های نوحه ها ، به این نتیجه میرسیــم که نوحه سرایان با توجه به اصل موسیقی و تمتم انواع شعر فارسی و بخصوص :مستزاد،مسمط،مخمس،نرجیع بندو ترکیب بند،نوحه های خود را سروده اند.چون اصل و اساس کار برای نوحه سرایان ،  لحن و نوای نوحه بوده، و با توجه به همین اصل به انواع قالبهای شعر فارسی نظر داشته اندو برای رسیدن به نتیجه مطلوب ،قالب های شعر سنتی  را بایکدیگر تلفیق کرده و زمانیحتی دست به ابداعاتــی بر خلاف سنتــــــ شعر فارســی زده اند.

نوحه سرایان چون به ملازمت نوحه و موسیقــی آگاه بودند،خودرا ناگزیر از این نوع آوری ها میدیدند.

سهم یغمای جندقی(م:۱۲۷۶هــ. ق) در ابتکاراتی از این دست ،همواره در تاریخ نوحه سرائی محفوظ است!

سطــح زبان نوحـــــه:

از آنجاکه مراسم سوگواری با حضور توده های مردم و بصورت یک نمایش علنیو جمعی انجام میشد،خواندن اشعار ساده آهنگین و محزون بهترین وسیله جلب واحساسات و ایجاد یگانگی و هم آهنگی در جمع بود.

اشعار باید ساده و صمیمی می بود ،زیرا خواندن شعرهایی که درحوزه ی ادبیات رسمی شکل گرفته بود،هم بانوع برگزاری مراسم سنخیت نداشت و هم مرثیه  های ادیبانه قابلیت هم خوانی و هم سرائی صمیمانه و اهنگین را نداشتو متناسب با مجلس سینه زنی نبود.از طرفی فخامت زبان مرثیه ها و فهم نکته بینی ها و ظرافت های ادبی درآن ها برای توده ی مردم تا حد زیادی  مشکل بودو همین باعث  میشد تا چنین مرثیه هائی نتواند فضای عاطفی لازم رابرای  جمع سوگواران فراهم آورد.

مسائلی از این دست،خود به خود عزاداران و شاعران و هنرمندان را به این فکر انداختــــ تا در فکر نوع مناسبتری از کلام برای چنین مراسمی باشند.

احتمالا در سال های آغازین سوگواری ها،از اشعاری که سادگی بیشتری داشته اند و به لحاظ مضمون نیز از بار عاطفی مناسب تری و همچنین از قابلیت کافــی برای خوانده شدن با آهنگــــ و نــوا بهره مند بود،استفاده میشد.تا اینکه به مرور نوع خاصی از نوحه ها ضمن عزاداری ها شکل گرفت.

در دیوان صباحی بیدگلی (م:۱۲۱۸ه.ق)قصیده ای وجود دارد که از نظر آهنگ به نوحه بی شباهت نیست و از این نظر بعضی ها آن را اولین نوحه ضبط شده دانسته اند .مطلع قصیده:

امروز عزای  شاه دین است

از ناله،سپهر چون زمین است…

میرزا ابوالحسن یغمای جندقی (م:۱۲۷۶ه ق)اولین شاعریست که بخشی از دیوان او به نوحه اختصاص یافته است.

تقسیــم بندی سرایندگان نوحــه:

میتوان دوگروه را تقسیم کنیم و نام ببریم

دسته اول شاعرانی هستند  که در کنار دیگر فعالیت های ادبی خود، نوحه نیز سروده اند. این شاعران به زبان و شعر و ادبیاتــــ ،به معنای خاص تسلط دارندو زبان نوحه هایشان نیز از سلامت روانی و سلامت زبانی لازم برخوردار است.از این دسته شاعران:

یغمای جندقی،صباحی بیدگلی،فدائی مازندرانی،وصال شیرازی،صامت بروجردی  و . . . .

گروه دوم: کسانی هستند که ذوقی  در نظم پردازی دارند و تا حدودی با موسیقی آشنا  میباشندو به سابقه عشق و علاقه ای که به آل علی و شهدای کربلا دارند،تنها به سرودن نوحه اکتفا کرده اندو بیشتر از هر چیزی به اجر معنوی کار خود چشم دوخته اند.این نحه سرایان از نظر شغل و حرفه در سطوح مختلف جامعه دیده میشوند.غالبا گمنامند و در تما شهرها و روستاهای ایران حضور دارند،بویژه در شهرهای بزرگی چون تهران،اصفهان و تبریز مشغول نوحه سازی به زبان های بومی و گویش های محلی و لهجه های معروف فارسی هستند.

درمیان این نوحه سرایان،کسانی نیز هستند که بمبانی موسیقی آشنائی کامل دارند.از متقدمین این گروه ،نام مرشد چراغعلی ، حاجی ماشاالله جلیلوند  ، میرزا محمد و سلیــم موذن زاده اردبیلی در برخی از متاب های اهل موسیقی ثبت شده ایت.

بعد از انقلاب اسلامی و در  روزهای جنگ ایران و عراق نیز نوحه های بسیاری با مضامین خاص آن روزها سروده شد.

نوحه سرائی بنام معلــم ، که ساکن یکی از شهرهای جنوب ایران است،اکثر نوحه هخای زمان جنگ راسرود که بسیاری از نوحه های وی توسط حاج صادق آهنگران اجرا شده!!